چرا کودک گاز می‌گیرد یا می‌زند؟ علت‌های پنهان و واکنش درست والدین

چرا کودک گاز می‌گیرد یا می‌زند؟ علت‌های پنهان + واکنش درست

گاز گرفتن و زدنِ کودک معمولاً یک «پیام خام» است، نه یک تصمیم بدخواهانه. کودکِ نوپا هنوز ابزارهای کافی برای مدیریت هیجان، حل اختلاف، صبر کردن یا بیان دقیق خواسته‌اش را ندارد؛ پس بدنش جای زبان حرف می‌زند. خیلی از منابع معتبر تربیت کودک تأکید می‌کنند که این رفتار در سنین پایین می‌تواند شایع باشد، اما چون با ایمنی و مرزهای بدن دیگران سر و کار دارد، بهتر است از همان بارهای اول جدی و درست مدیریت شود.

National Association for the Education of Young Children

آیا این رفتار طبیعی است یا علامت خطر؟

در بسیاری از کودکان ۱ تا ۳ سال، گاز گرفتن یا زدن در دوره‌هایی دیده می‌شود؛ به‌خصوص وقتی کودک خسته، گرسنه، تحریک‌شده یا در موقعیت‌های اجتماعیِ شلوغ قرار می‌گیرد. سازمان‌های آموزشی و سلامت کودک توضیح می‌دهند که با افزایش خودکنترلی و یادگیری مهارت‌های حل مسئله، اغلب کودکان کم‌کم از این رفتار عبور می‌کنند. اما «طبیعی بودن» به این معنی نیست که بی‌تفاوت باشیم؛ دقیقاً برعکس: برخورد درست شماست که مسیر رشد مهارت‌های اجتماعی را هموار می‌کند.

از چه سنی بیشتر این رفتارها دیده می‌شود؟

۱ تا ۳ سالگی: اوج بروز

در این سن کودک تازه دارد مرزهای خود و دیگران را می‌شناسد. هنوز تحمل ناکامی‌اش پایین است و وقتی چیزی مطابق میلش پیش نمی‌رود، ممکن است سریع به رفتار بدنی برسد. همچنین در این سن، بعضی کودکان هنوز برای گفتن جمله‌های ساده مثل «نوبت من»، «نمی‌خوام»، «بس کن»، «کمکم کن» مشکل دارند و همین کمبودِ ابزار کلامی می‌تواند به پرخاش بدنی منجر شود.

(ZERO TO THREE)

بعد از ۳ سالگی: انتظار برای مهارت‌های بیشتر

بعد از سه‌سالگی معمولاً کودک بهتر می‌تواند احساسش را نام ببرد، از بزرگ‌تر کمک بخواهد و قوانین ساده را دنبال کند. اگر از این سن به بعد هم زدن یا گاز گرفتن شدید، پرتکرار یا رو به افزایش باشد، لازم است دنبال علت‌های دقیق‌تر بگردیم: مثل فشار روانی، الگوهای نامناسب در محیط، یا دشواری‌های رشدی و رفتاری.

American Academy of Pediatrics

علت‌های پنهان: پشتِ گاز گرفتن و زدن چه می‌گذرد؟

در ظاهر کودک «می‌زند»، اما در واقع معمولاً یکی از این نیازها یا فشارها پشت ماجراست.

۱) خستگی، گرسنگی و خوابِ به‌هم‌ریخته

وقتی بدن کودک خسته است، مغز او زودتر «از کنترل خارج می‌شود». خیلی وقت‌ها والدین بعداً متوجه می‌شوند رفتارهای تهاجمی دقیقاً قبل از خواب، قبل از وعده غذایی، یا بعد از یک روز شلوغ اتفاق افتاده. این یعنی با تنظیم خواب و خوراک، نیمی از مشکل آرام‌تر می‌شود.

۲) دندان درآوردن یا نیاز دهانی

در نوپایی، دهان یکی از ابزارهای اصلی تجربه کردن دنیا است. بعضی کودکان وقتی لثه‌شان اذیت است یا نیاز به جویدن دارند، ممکن است ناخودآگاه به گاز گرفتن نزدیک شوند. منابع تربیتی پیشنهاد می‌دهند در این حالت، «جایگزین امن برای جویدن» با نظارت بزرگ‌تر ارائه شود تا نیاز کودک از مسیر درست تخلیه شود.

(ZERO TO THREE)

۳) کمبود مهارت بیان احساس و حل اختلاف

کودک ممکن است واقعاً نداند وقتی عصبانی، حسود، یا ناامید می‌شود چه کار کند. پس به جای جمله‌سازی و مذاکره، عمل می‌کند. اینجا کار اصلی والدین این است که کودک را «واژه‌دار» کنند: احساسش را نام ببرند و یک جمله‌ی آماده به او بدهند که دفعه بعد استفاده کند.

۴) دفاع از مالکیت و «مال من»

برای بسیاری از نوپاها مفهوم مالکیت خیلی پررنگ است. وقتی اسباب‌بازی‌اش گرفته می‌شود، ممکن است احساس کند امنیتش تهدید شده و واکنش شدید نشان دهد. اینجا کودک به آموزش «نوبت»، «تقسیم»، «درخواست کمک از بزرگ‌تر» و تمرین‌های کوتاه و تکراری نیاز دارد.

۵) تحریک‌پذیری در شلوغی و هیجان زیاد

بعضی کودکان در مهمانی، مهدکودک یا حتی پارک، به خاطر سروصدا و رفت‌وآمد زیاد، زودتر کلافه می‌شوند. این کلافگی خودش را به شکل هل دادن، زدن یا گاز گرفتن نشان می‌دهد. اگر الگو را بشناسید (مثلاً همیشه بعد از ۴۵ دقیقه بازی گروهی)، می‌توانید قبل از انفجار، استراحت کوتاه و آرام‌سازی بدهید.

۶) حسادت و رقابت برای توجه

بعد از آمدن خواهر یا برادر، یا وقتی والدین خیلی درگیرند، بعضی بچه‌ها برای گرفتن توجه «هر کاری» می‌کنند حتی کاری که ما بد می‌دانیم. نکته این است که توجه منفی هم گاهی برای کودک پاداش حساب می‌شود. بنابراین مدیریت این بخش یعنی «توجه مثبتِ پیشگیرانه» قبل از رخداد.

۷) الگوبرداری از محیط

اگر کودک در خانه یا اطراف خودش داد زدن، تهدید، یا تنبیه بدنی ببیند، مغزش یاد می‌گیرد که زور، راه حل اختلاف است. انجمن متخصصان کودکان آمریکا بر انضباط مثبت و الگوسازی آرام و ثابت تأکید می‌کند، چون روش‌های خشن می‌توانند رفتارهای پرخاشگرانه را تشدید کنند.

(HealthyChildren.org)

واکنش درست در همان لحظه: «کوتاه، قاطع، آرام»

هدف در لحظه‌ی حادثه سه چیز است: ایمنی، پیام روشن، و قطع پاداش ناخواسته.

این مراحل را با توضیح کامل‌تر اجرا کنید:

گام ۱) اول ایمنی، بعد آموزش

بدون داد زدن، کودک را از موقعیت جدا کنید. اگر دو کودک درگیرند، بینشان فاصله ایجاد کنید. اگر گاز گرفته شده، سریع بررسی کنید آیا نیاز به مراقبت دارد یا نه. این کار هم از تکرار آنی جلوگیری می‌کند، هم نشان می‌دهد سلامتی دیگران خط قرمز است.

(KidsHealth)

گام ۲) اول به کودکِ آسیب‌دیده رسیدگی کنید

چرا؟ چون اگر تمام توجه شما فوراً روی کودکِ مهاجم برود، ممکن است ذهن کودک یاد بگیرد «با زدن یا گاز گرفتن، بزرگ‌ترها فوراً دور من جمع می‌شوند». خیلی از راهنماهای تربیتی پیشنهاد می‌کنند ابتدا کودک آسیب‌دیده را آرام کنید و بعد سراغ آموزش بروید.

گام ۳) جمله‌ی ثابت و کوتاه بگویید (نه سخنرانی)

همان یک جمله را همیشه تکرار کنید:

«نه. زدن ممنوع. درد دارد.»
«نه. گاز گرفتن ممنوع. درد دارد.»
کودک در اوج هیجان ظرفیت توضیح‌های طولانی را ندارد؛ پیام کوتاه بهتر در مغزش می‌نشیند.

گام ۴) پیامد فوری و مرتبط: توقف بازی یا فاصله کوتاه

به جای تهدیدهای طولانی، یک پیامد خیلی نزدیک به رفتار بدهید: «الان بازی متوقف می‌شود. وقتی آرام شدی برمی‌گردی.» این «وقفه کوتاه» برای نوپاها معنی‌دارتر از تنبیه‌های دیرهنگام است، چون مغزشان رابطه علت و معلول را نزدیک‌تر می‌فهمد.

(stanfordchildrens.org)

گام ۵) جایگزین را آموزش بدهید (همان لحظه، خیلی کوتاه)

به کودک یک راه جایگزین بدهید که “قابل اجرا” باشد:

«اگر ناراحت شدی بگو: کمک می‌خوام.»
«بگو: نوبت منه.»
«بگو: بس کن.»
حتی می‌توانید جمله را شما بگویید و از کودک بخواهید تکرار کند. این تمرین‌های کوتاه، به‌مرور جای رفتار بدنی را می‌گیرند.

گام ۶) بعد از آرام شدن، یک جمع‌بندی کوتاه و همدلانه

وقتی کودک آرام‌تر شد، احساسش را تأیید کنید ولی رفتار را نه:
«دیدم عصبانی شدی چون اسباب‌بازیت رو گرفت. ناراحت شدن طبیعیه. اما زدن ممنوعه. دفعه بعد بیا بهم بگو کمک کنم.»
این جمله‌ها هم به کودک امنیت می‌دهند، هم قانون را محکم می‌کنند.

اشتباهات رایج والدین که مشکل را بدتر می‌کند

داد زدن، برچسب زدن، یا شرمنده کردن

وقتی کودک احساس کند “بد” است، نه اینکه “یک رفتار بد انجام داده”، احتمال تکرار بیشتر می‌شود. شرم و ترس، مهارت نمی‌سازند.

تنبیه بدنی برای زدن یا گاز گرفتن

این پیام دوگانه تولید می‌کند: «برای اینکه نزنی، می‌زنمت.» منابع معتبر تربیتی بارها هشدار داده‌اند که این روش می‌تواند پرخاشگری را تقویت کند.

(HealthyChildren.org)

طولانی حرف زدن وسط بحران

کودک در اوج عصبانیت، بیشتر “گیرنده‌ی هیجان” است تا “گیرنده‌ی منطق”. آموزش اصلی را بگذارید برای بعد از آرام شدن.

توجه زیاد و هیجانی به کودکِ مهاجم

اگر بعد از زدن/گاز گرفتن، شما خیلی هیجان‌زده شوید، بحث کنید، دنبال اعتراف بگردید یا بغل و ناز طولانی بدهید، ممکن است ناخواسته رفتار تقویت شود. بهتر است آرام، کوتاه و قاطع باشید.

(Raising Children Network)

پیشگیری هوشمندانه: کاری که قبل از حادثه جواب می‌دهد

۱) الگوی اتفاق‌ها را پیدا کنید

یک هفته به‌طور ذهنی یا روی کاغذ نگاه کنید: چه ساعت‌هایی، کجاها، کنار چه کسی، بعد از چه چیزی؟ خیلی وقت‌ها یک الگوی واضح بیرون می‌آید: “قبل از خواب”، “وقتی اسباب‌بازی مشترک است”، “در شلوغی”. همین شناخت به شما اجازه می‌دهد قبل از بحران، دخالت آرام داشته باشید.

(Raising Children Network)

۲) قانون خانوادگی ساده و تکرارشونده بسازید

مثلاً: «ما به بدن هم آسیب نمی‌زنیم.»
هر بار که کودک رفتار درست نشان داد، همان قانون را کوتاه تحسین کنید: «آفرین که دستت آروم بود.» راهنمای انجمن متخصصان کودکان آمریکا هم روی ثبات قوانین و الگو بودن والدین تأکید دارد.

(HealthyChildren.org)

۳) تمرین روزانه‌ی «دستِ آرام» و «جمله‌های آماده»

روزانه چند بار در حالت آرام بازی کنید: عروسک را نوازش کنید و بگویید «دستِ آرام یعنی این.» بعد موقع اختلاف‌ها، همان رفتار را یادآوری کنید. جمله‌های آماده هم تمرین شوند: «نوبت من»، «کمک می‌خوام»، «بس کن».

۴) مدیریت موقعیت‌های پرتنش: پیش‌دستی کن، نه دیر واکنش دادن

اگر می‌دانید کودک در مهمانی زود خسته می‌شود، بین بازی‌ها استراحت کوتاه بدهید، خوراکی سبک همراه داشته باشید، یا زمان حضور را کمتر کنید. پیشگیری یعنی نگذاریم کودک به نقطه انفجار برسد.

۵) برای نیاز جویدن، جایگزین امن فراهم کنید

اگر می‌بینید کودک بیشتر “گاز می‌گیرد” تا “می‌زند”، مخصوصاً در دوره دندان درآوردن، یک جایگزین امن برای جویدن (با نظارت) کمک می‌کند نیازش را درست تخلیه کند.

اگر در مهدکودک اتفاق می‌افتد، چطور مدیریت کنیم؟

اول، هماهنگی خانه و مهد خیلی مهم است. از مربی بخواهید موقعیت‌های قبل از حادثه را ثبت کند: زمان، نوع بازی، شلوغی، اسباب‌بازی مشترک، خستگی کودک. بعد با هم یک برنامه واحد بسازید: همان جمله ثابت، همان پیامد کوتاه، همان آموزش جایگزین. خیلی از منابع تخصصی رشد کودک می‌گویند وقتی پاسخ بزرگ‌ترها “پیوسته و هماهنگ” باشد، سرعت اصلاح رفتار بیشتر می‌شود.

(NAEYC)

چه زمانی باید جدی‌تر پیگیری کنیم؟

بهتر است با پزشک کودک یا متخصص رشد و رفتار کودک مشورت کنید اگر:

آسیب‌ها شدید است یا دیگران از کودک می‌ترسند.
رفتار پرتکرار است و با گذشت زمان بهتر نمی‌شود یا بدتر می‌شود.
همراه با نشانه‌های دیگر مثل مشکلات جدی در ارتباط، اضطراب زیاد، یا فوران‌های شدید و طولانی دیده می‌شود.
شما چند هفته واکنش‌های درست و ثابت را اجرا کرده‌اید اما تغییر محسوسی نمی‌بینید.

سوالات متداول

آیا کودک نوپا اگر گاز گرفت یعنی “پرخاشگر” است؟

نه الزاماً. در سنین پایین، این رفتار بیشتر از کمبود مهارت یا فشارهای جسمی و هیجانی می‌آید. مهم این است که شما هم‌زمان هم مرز روشن بگذارید و هم راه درست را آموزش بدهید.

در لحظه‌ی زدن یا گاز گرفتن، عذرخواهی اجباری لازم است؟

برای نوپاها، عذرخواهیِ اجباری گاهی فقط یک کلمه بی‌معناست. بهتر است کودک را به “جبران” هدایت کنید: آب آوردن، کمک کردن به آرام شدن کودکِ آسیب‌دیده، یا آوردن دستمال. بعد که سن بالاتر رفت، عذرخواهی معنی‌دارتر می‌شود.

اگر کودک من را زد، باید بی‌تفاوت باشم تا توجه نگیرد؟

بی‌تفاوتی کامل نه. باید قاطعانه متوقف کنید و پیام کوتاه بدهید؛ اما واکنش هیجانیِ بزرگ (داد، بحث طولانی، تهدیدهای زیاد) را کم کنید تا رفتار تقویت نشود.

اگر کودک گفت “خودش شروع کرد” چه کنم؟

در لحظه بحران، دنبال دادگاه نروید. اول قانون را اجرا کنید: «زدن ممنوع.» بعد در زمان آرام، مهارت حل اختلاف را تمرین کنید: درخواست کمک، فاصله گرفتن، و گفتن جمله‌های کوتاه.

آیا این رفتار با بزرگ‌تر شدن خودبه‌خود از بین می‌رود؟

در بسیاری از کودکان، با رشد خودکنترلی و آموزش درست، کاهش پیدا می‌کند. اما اگر شدید و پایدار بماند، بهتر است به‌جای انتظار، علت‌ها را دقیق‌تر بررسی کنید.

مطالبی که بعد از این مقاله باید بخوانید

اگر از این مقاله لذت بردید و به دنبال اطلاعات بیشتری برای رشد همه‌جانبه کودک‌تان هستید، حتماً سری هم به این مطالب علمی و کاربردی بزنید(روی عنوان مقالات کلیک کنید):

۶ تله روانی خطرناک در کودکان مضطرب