یکپارچگی حسی در خانه؛ راهکارهای عملی SI برای کودکان
یکپارچگی حسی در خانه؛ چطور محیط و بازیهای کودک را هدفمند کنیم؟
گاهی یک رفتار ساده کودک میتواند برای والدین بسیار گیجکننده باشد. کودکی که با پوشیدن یک لباس خاص بهشدت مخالفت میکند، از شستن موهایش فرار میکند، در محیط شلوغ تمرکزش را از دست میدهد یا مدام میخواهد بپرد، بچرخد و به وسایل برخورد کند، لزوماً «لجباز» یا «بدقلق» نیست.
برای بعضی کودکان، مسئله از جایی شروع میشود که مغز باید حجم زیادی از اطلاعات حسی را دریافت، پردازش و سازماندهی کند.
مارک پشت لباس، درز جوراب، صدای مداوم پنکه، نور شدید، بوی قوی، حرکت تاب یا حتی مقدار نیروی لازم برای گرفتن قاشق و فشار دادن مداد، برای بیشتر ما اتفاقهایی عادی هستند. اما همین تجربهها ممکن است برای کودکی که در پردازش اطلاعات حسی چالش دارد، بسیار شدید، آزاردهنده یا برعکس آنقدر کمرنگ باشند که تقریباً متوجه آنها نشود.
شناخت یکپارچگی حسی در خانه به والدین کمک میکند قبل از قضاوت رفتار کودک، یک سؤال مهمتر بپرسند:
بدن و مغز کودک من این موقعیت را چگونه تجربه میکنند؟
یکپارچگی حسی یا SI چیست؟
یکپارچگی حسی یا Sensory Integration فرایندی است که طی آن مغز اطلاعات دریافتی از حواس مختلف را سازماندهی میکند تا فرد بتواند متناسب با شرایط محیطی پاسخ مناسبی نشان دهد.
این فرایند فقط «احساس کردن» نیست.
برای اینکه یک پاسخ مناسب شکل بگیرد، اطلاعات حسی باید دریافت شوند، بهدرستی پردازش شوند، اطلاعات حواس مختلف با یکدیگر ترکیب شوند، مغز بر اساس آنها تصمیم بگیرد و در نهایت فرمان لازم را برای اجرای پاسخ به عضلات و اندامها ارسال کند.
وقتی این فرایند روان انجام میشود، حتی متوجه پیچیدگی آن نمیشویم. اما اگر دریافت، تفسیر یا ترکیب اطلاعات حسی دچار مشکل شود، رفتار کودک میتواند متفاوت به نظر برسد.
ممکن است کودک برای واکنش مناسب به یک محرک به اطلاعات بسیار بیشتری نیاز داشته باشد یا در نقطه مقابل، نسبت به مقدار اندکی از همان محرک واکنش شدیدی نشان دهد. گاهی نیز اطلاعات حسی به مغز میرسند، اما بهصورت منظم و یکپارچه در کنار یکدیگر قرار نمیگیرند.
به همین دلیل، دو کودک میتوانند در یک محیط کاملاً مشابه، تجربهای کاملاً متفاوت داشته باشند.
حواس کودک فقط پنجگانه نیستند
همه ما با بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه آشنا هستیم. اما برای شناخت بهتر یکپارچگی حسی کودک باید دو سیستم مهم دیگر را هم بشناسیم:
حس عمقی و حس وستیبولار یا دهلیزی.
این دو حس نقش بسیار مهمی در نحوه حرکت، تعادل، آگاهی از بدن و انجام فعالیتهای روزمره دارند.
حس عمقی؛ بدنم کجاست؟
حس عمقی یا حس وضعیت بدن به کودک کمک میکند موقعیت اندامهایش را درک کند و برای انجام فعالیتها مقدار مناسبی نیرو وارد کند.
وقتی پردازش این حس دشوار باشد، ممکن است کودک بهطور مکرر با وسایل برخورد کند، برای انجام توالی حرکات ساده مشکل داشته باشد، زیاد بپرد و جستوخیز کند یا دیگران را بسیار محکم در آغوش بگیرد.
این موضوع میتواند در فعالیتهایی کاملاً روزمره دیده شود؛ مثلاً زمانی که کودک نمیداند برای گرفتن یک وسیله چقدر نیرو نیاز دارد یا هماهنگکردن بدنش برای انجام یک کار چندمرحلهای برایش دشوار است.
حس وستیبولار؛ تعادل و حرکت
سیستم وستیبولار با تعادل، حرکت و وضعیت سر در ارتباط است.
در بعضی کودکان، تاب خوردن، چرخیدن یا حرکت زیاد بسیار جذاب است و کودک مدام بهدنبال این نوع تحریک میرود. اما در کودک دیگری، همان تجربه ممکن است ترسناک باشد. او شاید از ارتفاع، تاب خوردن، عقب رفتن یا حتی برداشتن پاهایش از سطح زمین بترسد.
به همین دلیل، علاقه زیاد به حرکت و ترس شدید از حرکت، هر دو میتوانند ارزش بررسی داشته باشند.
وقتی لباس، صدا یا شلوغی برای کودک «زیادی» است
پردازش حسی فقط به حرکت و تعادل محدود نمیشود.
کودکی که از شانهزدن موها ناراحت میشود، بعضی جنسهای لباس را تحمل نمیکند یا از بغلکردن و نوازش اجتناب میکند ممکن است در پردازش لامسه چالش داشته باشد.
کودکی دیگر شاید نور روشن یا یک اتاق شلوغ را بهسختی تحمل کند.
در مشکلات شنیداری نیز ممکن است کودک نسبت به صدای جاروبرقی، هشدار، سوت یا محیط پرسروصدا واکنش شدیدی نشان دهد یا در محیطی که چند صدا همزمان وجود دارد، نتواند صدای مهم را از صداهای پسزمینه جدا کند.
بنابراین بهتر است بهجای تمرکز روی یک رفتار، الگوی کلی واکنشهای کودک را مشاهده کنیم.
آیا برای دریافت یک حس، مدام به دنبال تحریک شدیدتر است؟
آیا در محیط شلوغ نمیتواند اطلاعات مهم را از محرکهای اضافی جدا کند؟
آیا پریدن، چرخیدن و برخورد با وسایل بخشی ثابت از رفتار روزانه اوست؟
این الگوها اطلاعات مهمتری نسبت به یک رفتار منفرد در اختیار ما قرار میدهند.
چرا خانه بخش مهمی از یکپارچگی حسی است؟
کودک فقط در اتاق درمان زندگی نمیکند.
بخش بزرگی از تجربههای حسی او هنگام لباس پوشیدن، غذا خوردن، بازی، حمام رفتن، مرتبکردن وسایل، خوابیدن و انجام سایر فعالیتهای روزانه اتفاق میافتد.
به همین دلیل، مهارتهایی که در محیط درمانی تمرین میشوند زمانی ارزش بیشتری پیدا میکنند که بتوانند به خانه، مدرسه و سایر محیطهای واقعی زندگی کودک منتقل شوند. مشارکت و آموزش والدین نیز در همین نقطه اهمیت پیدا میکند.
اما این موضوع به معنی تبدیل خانه به اتاق درمان نیست.
هدف این است که والدین نیازهای حسی کودک را بهتر بشناسند و فعالیتهای روزمره را در صورت نیاز، با شرایط او هماهنگتر کنند.
تکنیکهای SI در خانه؛ از کجا شروع کنیم؟
یک اشتباه رایج این است که تصور کنیم هر بازی حسی برای هر کودک مفید است.
در حالی که نوع فعالیت باید با الگوی حسی همان کودک هماهنگ باشد.
کودکی که به تحریک بیشتری نیاز دارد با کودکی که در برابر تحریکات حسی بسیار حساس است، نیازهای یکسانی ندارد. حتی یک فعالیت مشخص ممکن است برای یک کودک آرامکننده و برای کودک دیگر بیش از حد تحریککننده باشد.
به همین دلیل، اگر قرار است یک برنامه منظم یا «رژیم حسی» برای کودک اجرا شود، برنامه باید بر اساس نقاط قوت، نقاط ضعف، واکنشها و علایق حسی همان کودک طراحی شود.
با این حال، شناخت انواع فعالیتهای حسی به والدین کمک میکند بهتر متوجه شوند هر بازی یا فعالیت روزانه چه نوع ورودی حسی ایجاد میکند.
راهنمای سریع فعالیتهای یکپارچگی حسی در خانه
فعالیت حسی مناسب برای همه کودکان یکسان نیست. جدول زیر کمک میکند در یک نگاه ببینیم هر گروه از فعالیتها بیشتر کدام سیستم حسی را درگیر میکند. انتخاب و شدت فعالیت باید با واکنشها و نیازهای همان کودک هماهنگ باشد.
| سیستم حسی | چه رفتارهایی ممکن است دیده شود؟ | نمونه فعالیتهای قابل انجام در خانه |
|---|---|---|
| حس عمقی (Proprioception) | برخورد مکرر با وسایل، جستوخیز زیاد، محکم بغلکردن دیگران یا دشواری در تنظیم و توالی حرکات | فشردن کف دستها، طنابکشی، فرغونی رفتن با دستها، گرفتن و پرتاب توپ نسبتاً سنگین، هلدادن وسایل و تیکشیدن |
| حس وستیبولار (Vestibular) | علاقه بسیار زیاد به تاب و چرخش یا برعکس، ترس از ارتفاع، تاب خوردن و برداشتن پاها از زمین | ایستادن روی یک پا، بالا و پایین رفتن از پلهها، بازیهای تعادلی، طناببازی و فعالیتهای حرکتی متناسب با کودک |
| حس لامسه (Tactile) | ناراحتی از بعضی لباسها یا لمس، شانهکردن مو و برخی بافتها؛ یا واکنش کمتر از حد به بعضی محرکهای لمسی | آببازی، خمیر، شنبازی، ظرف برنج یا لوبیا، فشردن توپ نرم و فعالیتهای هنری با بافتهای مختلف |
| حس شنیداری | واکنش شدید به صدای جاروبرقی، سوت یا محیطهای شلوغ؛ دشواری در جداکردن صدای مهم از صداهای پسزمینه | گوشدادن به موسیقی مورد علاقه یا صدای طبیعت، تشخیص صداها، آواز خواندن و بازیهای هدفمند شنیداری |
| حس بینایی | ناراحتی از نور زیاد یا محیط شلوغ و دشواری در پیدا کردن بعضی جزئیات دیداری | کارتهای تصویری، ماز، نقاشی، بازی پیدا کردن اشیا، وصلکردن نقاط و بازی با مسیرها و نشانههای دیداری |
بازیهای حسی برای تقویت حس عمقی
فعالیتهایی که با فشار، مقاومت، هلدادن، کشیدن یا تحمل وزن همراه هستند میتوانند حس عمقی را درگیر کنند.
از نمونههای مطرحشده میتوان به فعالیتهایی مثل:
-
فشردن کف دستها به یکدیگر
-
گرفتن و پرتاب توپ نسبتاً سنگین
-
طنابکشی
-
فرغونی رفتن با دستها
-
پریدن
-
هلدادن وسایل
-
بعضی فعالیتهای مقاومتی
-
و حتی فعالیت سادهای مثل تیکشیدن زمین
اشاره کرد.
جالب است که برای درگیرکردن سیستم حسی همیشه به وسایل تخصصی نیاز نداریم.
گاهی یک فعالیت خانگی ساده میتواند به بخشی از تجربه حسی کودک تبدیل شود؛ البته به شرط آنکه با شرایط و نیازهای او هماهنگ باشد.
بازیهای لمسی در خانه
بازی با بافتها یکی دیگر از روشهای ایجاد تجربه حسی است.
آببازی، کار با خمیر، شنبازی، نقاشی با انگشت، فشردن توپ نرم، لمس مواد مختلف در فعالیتهای هنری یا فروبردن دست در ظرف برنج و لوبیا از نمونه فعالیتهایی هستند که حس لامسه را درگیر میکنند.
اما اینجا واکنش کودک بسیار مهم است.
اگر کودکی از لمس مواد لزج، ماسه، چسب یا خمیر واقعاً ناراحت میشود، مجبورکردن او به ادامه فعالیت میتواند تجربه ناخوشایندی ایجاد کند.
برخی کودکان دارای حساسیت لمسی حتی تماس بسیار ملایم را آزاردهنده تجربه میکنند. بنابراین خندیدن، فرارکردن یا مقاومت کودک همیشه به معنی بازیگوشی یا لذتبردن نیست و باید سایر نشانههای رفتاری او نیز در نظر گرفته شوند.
فعالیتهای حرکتی و وستیبولار
فعالیتهای مرتبط با حرکت و تعادل میتوانند شامل ایستادن روی یک پا، بالا و پایین رفتن از پلهها، بعضی بازیهای تعادلی، طناببازی، پریدن یا تاب خوردن باشند.
یکی از نکات مهم این است که فعالیتهای حرکتی بهتر است تا حد امکان در قالب بازی ارائه شوند.
وقتی کودک احساس میکند در حال بازی است و تجربه موفقیت دارد، مشارکت او میتواند بهتر از زمانی باشد که همان حرکت به شکل یک تمرین خشک و اجباری ارائه شود.
پس هدف فقط «انجام حرکت» نیست؛ شیوه تجربه آن توسط کودک نیز اهمیت دارد.
رژیم حسی یعنی اجرای چند تمرین ثابت در طول روز؟
خیر.
رژیم حسی یک نسخه یکسان برای همه کودکان نیست.
فعالیتهایی که برای یک کودک انتخاب میشوند باید بر اساس سطح واکنش او به تحریکات مختلف تنظیم شوند و در صورت تغییر شرایط کودک، خود برنامه نیز ممکن است نیاز به تغییر داشته باشد.
حتی باید میان فعالیتهایی که کودک را آرام میکنند و فعالیتهایی که او را برانگیخته و هوشیار میکنند تعادل مناسبی ایجاد شود.
اگر بعد از اجرای برنامه، کودک مضطربتر، بیشفعالتر یا تحریکپذیرتر شد، این واکنش علامتی است که برنامه نیاز به بررسی و تغییر دارد.
بنابراین چند فعالیت پرطرفدار در فضای مجازی را نمیتوان بدون شناخت کودک بهعنوان یک «برنامه SI» کامل اجرا کرد.
یکپارچگی حسی در کارهای روزمره خانه
شاید مهمترین کاربرد یکپارچگی حسی زمانی مشخص شود که به فعالیتهای کاملاً معمولی زندگی نگاه کنیم.
چرا لباس پوشیدن گاهی تبدیل به جنگ صبحگاهی میشود؟
پوشیدن لباس فقط برداشتن یک تیشرت و پوشیدن آن نیست.
کودک باید لمس لباس را تحمل کند، موقعیت اندامهایش را بداند و برای واردکردن دست، سر یا پا به قسمت مناسب لباس، توالی حرکتی درستی ایجاد کند.
مشکل در لامسه، آگاهی از بدن یا برنامهریزی حرکتی میتواند این فعالیت ساده را به کاری دشوار تبدیل کند.
در چنین شرایطی، کمک عملی و کلامی، سادهکردن مراحل و تمرین مهارت در زمانی که کودک آرام و آماده است، میتواند مناسبتر از سرزنش و فشار باشد. استفاده از تصاویر مرحلهبهمرحله نیز میتواند انجام بعضی مهارتها را برای کودک قابل پیشبینیتر کند.
چرا بعضی کودکان هنگام غذا خوردن همهچیز را میریزند؟
غذا خوردن هم ترکیبی از چند مهارت است.
کودک باید موقعیت دست و دهان خود را درک کند، قاشق یا چنگال را در زاویه مناسب نگه دارد، مقدار نیرو را تنظیم کند و مجموعهای از حرکات را پشت سر هم انجام دهد.
بنابراین ریختن مکرر غذا همیشه عمدی نیست و ممکن است با آگاهی بدنی، برنامهریزی حرکتی یا تون عضلانی مرتبط باشد.
گاهی استفاده از لیوان دارای درپوش، نی یا انتخاب غذاهایی که خوردن آنها برای کودک آسانتر است میتواند فشار فعالیت را کمتر کند.
وقتی کودک دست و صورتش را «کامل» نمیشوید
ممکن است کودک بعد از شستن دست یا صورت هنوز قسمتی از آلودگی را باقی گذاشته باشد.
این موضوع همیشه به دلیل عجله یا بیتوجهی نیست. بعضی کودکان ممکن است بخشی از آنچه روی پوستشان قرار دارد را بهخوبی احساس نکنند یا تفاوتهای کوچک را در آینه تشخیص ندهند.
در چنین شرایطی، همراهی والد و راهنمایی کودک درباره قسمتهایی که هنوز باید شسته شوند، میتواند به افزایش استقلال او کمک کند.
روتین روزانه؛ یک ابزار ساده اما مهم
تغییر برنامه برای بعضی کودکان فقط «تنوع» نیست؛ میتواند منبع بزرگی از آشفتگی باشد.
کودکی که پردازش شرایط جدید برایش دشوار است ممکن است با تغییر ناگهانی برنامه روزانه بهشدت مقاومت کند.
در این شرایط، قابل پیشبینیترکردن روز میتواند کمککننده باشد.
اگر قرار است سفر، مهمانی یا تغییر مهمی اتفاق بیفتد، بهتر است کودک تا حد امکان از قبل آماده شود. برای کودکان کوچکتر میتوان از برنامه تصویری روزانه استفاده کرد و برای کودکان بزرگتر برنامه را به شکل نوشتاری ارائه داد.
این کار قرار نیست تمام تغییرات زندگی را حذف کند؛ بلکه به کودک فرصت میدهد برای شرایط جدید آمادگی بیشتری داشته باشد.
قبل از اینکه بگوییم «لجبازی میکند»، یک بار دیگر نگاه کنیم
یکی از مهمترین تغییراتی که شناخت پردازش حسی ایجاد میکند، تغییر نگاه ما به رفتار کودک است.
داشتن انتظار واقعبینانه به معنی نادیدهگرفتن توانایی کودک یا پایینآوردن همیشگی سطح توقع نیست.
هدف این است که فعالیت متناسب با توانایی فعلی کودک انتخاب شود و در صورت نیاز، یک کار پیچیده به بخشهای کوچکتر و قابل انجام تبدیل شود. انتظار بسیار بالاتر از توانایی فعلی میتواند به شکست و ناامیدی کودک منجر شود.
گاهی بهجای گفتن:
«چند بار باید بگم لباساتو بپوش؟»
سؤال مفیدتر این است:
دقیقاً کدام مرحله لباس پوشیدن برای کودک من دشوار است؟
آیا بازیهای حسی میتوانند همه مشکلات را سریع برطرف کنند؟
در یکپارچگی حسی باید از وعدههای سریع و قطعی فاصله گرفت.
بهبود پردازش حسی فرایندی است که میتواند در طول زمان اتفاق بیفتد و نتیجه آن در همه کودکان یکسان نیست. برنامهها نیز زمانبندی و نتیجه تضمینشدهای ندارند و انتظار خانواده باید واقعبینانه باشد.
فعالیتهای حسی زمانی ارزش بیشتری دارند که:
کودکمحور باشند، در قالب بازی ارائه شوند، متناسب با نیاز همان کودک باشند و احساس موفقیت ایجاد کنند.
هدف نهایی این نیست که کودک فقط چند تمرین خاص را بهتر انجام دهد؛ هدف این است که تجربههای مناسبتر به عملکرد او در زندگی واقعی کمک کنند.
جمعبندی؛ خانه میتواند به محیطی هماهنگتر با نیازهای حسی کودک تبدیل شود
یکپارچگی حسی در خانه فقط به معنی خرید چند وسیله حسی یا اجرای تعدادی بازی نیست.
اولین قدم، شناخت کودک است.
اینکه چه چیزهایی او را آشفته میکنند، چه تحریکهایی را جستوجو میکند، چه زمانی تمرکز بیشتری دارد و در کدام فعالیتهای روزمره بیشتر به کمک نیاز دارد.
گاهی یک تغییر کوچک در لباس، یک برنامه تصویری برای روز بعد، سادهکردن مراحل غذا خوردن یا انتخاب یک بازی حرکتی مناسب میتواند انجام فعالیتهای روزمره را برای کودک قابل مدیریتتر کند.
اما مهمتر از هر تمرینی، این است که رفتار کودک را قبل از قضاوت از زاویه پردازش حسی هم ببینیم.
شاید کودکی که از تاب فرار میکند ترسو نیست.
شاید کودکی که مدام میپرد صرفاً بازیگوش نیست.
و شاید کودکی که با بعضی لباسها مقاومت میکند نمیخواهد صبح شما را سختتر کند.
گاهی تجربه او از همان محیطی که برای ما کاملاً عادی است، واقعاً متفاوت است.
اگر میخواهید موضوع را عمیقتر و کاربردیتر دنبال کنید
اگر بعد از خواندن این مقاله میخواهید موضوعاتی مثل حواس هفتگانه، رژیم حسی، حساسیت لمسی، حس عمقی و وستیبولار، مشکلات غذا خوردن، لباس پوشیدن، برنامهریزی حرکتی و راهکارهای یکپارچگی حسی در خانه را با جزئیات بسیار بیشتری بررسی کنید، کتاب «یکپارچگی حسی، اختلالات آن و راهکارهای درمانی؛ راهنمای عملی برای درمانگران و والدین» میتواند مسیر ادامه مطالعه باشد.
مزیت این منبع این است که فقط درباره تعریف SI صحبت نمیکند و بخش قابل توجهی از آن به مثالها و راهکارهایی اختصاص دارد که والدین و درمانگران در موقعیتهای واقعی با آنها روبهرو میشوند.
مشاهده نسخه فیزیکی کتاب در محسنی بوک
اگر ترجیح میدهید منبع همیشه روی گوشی یا تبلت همراهتان باشد و هنگام نیاز سریعتر به بخشهای مختلف آن مراجعه کنید:
مشاهده نسخه دیجیتال کتاب در محسنی دیجیتال
حالا نوبت شماست:
کودک شما با کدام تجربه حسی بیشتر چالش دارد؟ لباس پوشیدن، غذا خوردن، صداهای بلند، تاب خوردن، لمس بعضی بافتها یا تغییر برنامه روزانه؟ در بخش نظرات برایمان بنویسید چه رفتاری بیشتر شما را درگیر کرده و چه راهکاری برایتان مفید بوده است؛ شاید تجربه شما دقیقاً همان چیزی باشد که یک خانواده دیگر امروز به آن نیاز دارد.
نظر خود را بنویسید