چرا کودک نمی‌تواند یک اتفاق ساده را تعریف کند؟ راهنمای گام‌به‌گام تقویت مهارت روایتگری
وقتی کودک نمی‌تواند بگوید «امروز چه اتفاقی افتاد»
از کودک می‌پرسید: امروز مهد چه کار کردی؟ جواب می‌دهد: بازی کردیم... امیر... خوراکی... و حرفش تمام می‌شود. شاید هم اتفاق‌ها را جابه‌جا تعریف کند یا وسط صحبت سراغ موضوع دیگری برود. این وضعیت همیشه به معنای کمبود واژه یا ناتوانی در جمله‌سازی نیست.
تعریف یک اتفاق به چند مهارت نیاز دارد: کودک باید خاطره را به یاد بیاورد، نکات مهم را انتخاب کند، ترتیب رویدادها را تشخیص دهد و آن‌ها را با جمله‌های مرتبط برای شنونده توضیح دهد. به این توانایی روایتگری می‌گوییم. ممکن است کودک واژه‌ها و جمله‌های مناسبی داشته باشد، اما هنوز نتواند آن‌ها را در قالب روایتی منسجم کنار هم قرار دهد.
مهارت روایتگری کودکان دقیقاً چیست؟
روایتگری یعنی بازگویی یک تجربه یا ساختن داستان به شکلی که شنونده بتواند مسیر اتفاقات را دنبال کند: چه کسی و کجا بود؟ چه اتفاقی افتاد؟ بعد چه شد و ماجرا چگونه تمام شد؟
برای این کار، کودک باید رویدادهای مهم را انتخاب و مرتب کند و رابطه میان آن‌ها را بفهمد؛ هم‌زمان به واژگان، فعل‌ها، جمله‌سازی و کلماتی مانند «اول»، «بعد»، «چون» و «در نهایت» نیاز دارد.
چرا بعضی کودکان در تعریف کردن اتفاقات مشکل دارند؟
ضعف در روایتگری معمولاً یک علت واحد ندارد. این مهارت از همکاری توانایی‌های زبانی و شناختی شکل می‌گیرد و دشواری در هر کدام می‌تواند بخشی از روایت را تحت تأثیر قرار دهد.
۱. توجه و ثبت جزئیات
کودک باید هنگام رخ دادن اتفاق به افراد، مکان و جزئیات مهم توجه کند. اگر این اطلاعات را ثبت نکرده باشد، هنگام بازگویی چیزی برای تعریف کردن ندارد. البته یک بار حواس‌پرتی به‌تنهایی نشانه اختلال توجه نیست؛ خستگی یا ناآشنایی با موضوع هم می‌تواند مؤثر باشد.
۲. حافظه کاری و ترتیب زمانی
کودک باید چند بخش ماجرا را در ذهن نگه دارد و هنگام حرف زدن ترتیب آن‌ها را حفظ کند. دشواری در این کار ممکن است باعث جا افتادن یک مرحله یا جابه‌جایی اتفاقات شود.
۳. واژگان، جمله‌سازی و اتصال جمله‌ها
گاهی کودک ماجرا را به یاد دارد، اما واژه مناسب را پیدا نمی‌کند یا نمی‌داند جمله‌ها را چگونه وصل کند. ممکن است فقط بگوید: «پارک، مامان، توپ، افتاد». فعل‌ها و واژه‌هایی مثل «بعد»، «وقتی» و «چون» رابطه میان رویدادها را روشن می‌کنند.
۴. درک رابطه علت و معلولی
روایت فقط فهرست اتفاق‌ها نیست؛ کودک باید به‌تدریج بفهمد چرا اتفاقی رخ داده و چه نتیجه‌ای داشته است. واژه «چون» در جمله «چون باران آمد، زمین خیس شد» رابطه دو رویداد را روشن می‌کند.
۵. انتخاب اطلاعات مهم
کودک ممکن است جزئیات زیادی بگوید، اما نداند کدام‌یک برای شنونده مهم است. انتخاب اطلاعات مرتبط و کنار گذاشتن جزئیات اضافی، روایت را روشن‌تر می‌کند.
۶. بیان هدفمند و حفظ موضوع
کودک باید بداند چه چیزی را برای چه کسی تعریف می‌کند و به موضوع اصلی برگردد. اگر به موضوع‌های فرعی می‌رود، با یادآوری کوتاهی مثل «داشتیم درباره بازی پارک حرف می‌زدیم» کمکش کنید.
این توانایی‌ها جدا از هم عمل نمی‌کنند. مطالعه ای علمی پژوهشی، رابطه‌ای مثبت اما نه قوی میان روایتگری و عملکردهای اجرایی گزارش کرده و نشان داده این ارتباط در سال‌های پیش‌دبستانی و اوایل دبستان پررنگ‌تر است. پس نباید هر دشواری روایی را فقط به حافظه یا توجه نسبت داد؛ زبان و تجربه کودک نیز اهمیت دارند.
اشتباهات رایج والدین هنگام پرسیدن درباره اتفاقات روز
گاهی شیوه سؤال پرسیدن، ناخواسته فرصت روایت را از کودک می‌گیرد. پرسش «امروز خوش گذشت؟» فقط به جواب «آره» نیاز دارد و گفت‌وگو را تمام می‌کند. کامل کردن جمله کودک نیز باعث می‌شود بزرگسال به جای او روایت کند.
از سوی دیگر، پرسیدن چند سؤال پشت سر هم می‌تواند گفت‌وگو را به بازجویی تبدیل کند. بهتر است یک سؤال باز بپرسید، به پاسخ کودک گوش دهید و در صورت نیاز فقط با یک پرسش کوتاه به ادامه روایت کمک کنید.
Encouraging narratives in preschoolers: an intervention study
راهکارهای عملی برای تقویت روایتگری در خانه و مهدکودک
تقویت گفتار کودک پیش‌دبستانی و تقویت کردن زبان کودک فقط با تکرار بیشتر توضیح بده اتفاق نمی‌افتد. از فعالیت‌های کوتاه و متناسب با توانایی فعلی او شروع کنید.
۱. از پرسش‌های باز استفاده کنید
به جای امروز نقاشی کشیدی؟ بپرسید: امروز چه چیزی کشیدی؟ پس از پاسخ، در صورت نیاز بگویید: بعدش چه کار کردی؟ لازم نیست چند سؤال را پشت سر هم مطرح کنید.
۲. روایت را به سه بخش ساده تقسیم کنید
از الگوی اول، بعد، آخر کمک بگیرید. سه تصویر از یک اتفاق ساده نشان دهید و از کودک بخواهید آن‌ها را مرتب کند و درباره هرکدام یک جمله بگوید. سپس جمله‌ها را به هم وصل کنید.
۳. از تصویر برای یادآوری و ترتیب دادن کمک بگیرید
تصویرها بخشی از اطلاعات را در برابر چشم کودک قرار می‌دهند و به یادآوری کمک می‌کنند. ابتدا دو تصویر به کار ببرید و بعد تعدادشان را بیشتر کنید. اگر ترتیب را اشتباه گفت، به جای اعلام پاسخ بپرسید: کدام اتفاق باید زودتر بیفتد؟
۴. خاطره‌های کوتاه روزمره را بازگو کنید
پس از گردش، آشپزی یا بازی، ماجرا را منظم تعریف کنید: «اول خمیر را آماده کردیم، بعد آن را در قالب گذاشتیم و در آخر کیک را بیرون آوردیم.» سپس از کودک بخواهید بخشی از آن را بازگو کند و جمله‌اش را در صورت نیاز طبیعی گسترش دهید.
۵. تمرین را متناسب با سطح کودک تنظیم کنید
برای ۳ تا ۴ سال، از دو تصویر و جمله‌های کوتاه شروع کنید؛ در ۴ تا ۶ سالگی، سه تصویر و توالی «اول، بعد، آخر» را تمرین کنید؛ برای ۶ تا ۸ سال، روایت چندمرحله‌ای و رابطه علت و نتیجه را اضافه کنید.
۶. به کودک فرصت فکر کردن بدهید
پس از پرسیدن سؤال چند ثانیه صبر کنید و پاسخ کودک را قطع نکنید. اشتباه‌های دستوری را هم مدام اصلاح نکنید؛ جمله درست را طبیعی بازگو کنید. مثلاً اگر گفت من دیروز پارک رفت، بگویید: آره، دیروز به پارک رفتی.
۷. از داستان‌گویی و کتاب‌خوانی تعاملی استفاده کنید
هنگام کتاب‌خوانی درباره تصویرها صحبت کنید، از کودک بخواهید حدس بزند بعد چه می‌شود و در پایان داستان را برای عروسک یا یکی از اعضای خانواده بازگو کند. مهم، بازگویی بخش‌های اصلی با زبان خودش است، نه تکرار کلمه‌به‌کلمه متن.
Tender Shoots: a parent book-reading and reminiscing program to enhance children’s oral narrative skills
جدول راهنمای انتخاب مداخله متناسب با مشکل کودک
هر کودک ممکن است در بخش متفاوتی از روایتگری به کمک نیاز داشته باشد. جدول زیر برای انتخاب تمرین مناسب است و جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.
|
رفتار و علامت کودک |
نقص زیربنایی شناختی/زبانی |
استراتژی مداخله والد و مربی |
ابزار و منبع پیشنهادی در محسنی‌بوک |
|---|---|---|---|
|
اتفاق‌ها را جابه‌جا تعریف می‌کند یا بخشی از ماجرا را جا می‌اندازد. |
دشواری در توالی زمانی و سازمان‌دهی رویدادها |
از کودک بخواهید تصاویر را به ترتیب بچیند و با «اول، بعد، آخر» توضیح دهد. |
|
|
بیشتر اسم اشیا و افراد را می‌گوید و جمله کامل نمی‌سازد. |
محدودیت در ساخت جمله، فعل‌ها و واژگان پیوندی |
جمله کودک را بدون سرزنش گسترش دهید و الگوی جمله کامل ارائه کنید. |
|
|
وسط تعریف خاطره موضوع را فراموش می‌کند یا از موضوع اصلی فاصله می‌گیرد. |
دشواری در حفظ توجه، حافظه کاری و دنبال کردن موضوع |
روایت را به بخش‌های کوتاه تقسیم کنید و از نشانه تصویری برای ادامه دادن کمک بگیرید. |
|
|
داستانی نامرتبط می‌سازد یا نمی‌تواند ارتباط اتفاق‌ها را توضیح دهد. |
دشواری در سازمان‌دهی روایت و درک رابطه علت و معلولی |
درباره دلیل و نتیجه هر اتفاق سؤال کنید: «چرا این اتفاق افتاد؟ بعد چه شد؟» |
سوالات متداول
آیا مشکل روایتگری همان لکنت یا قفل کردن زبان کودک است؟
مکث کردن، پیدا نکردن واژه یا جابه‌جا گفتن اتفاق‌ها هنگام تعریف خاطره، لزوماً به معنای لکنت نیست و ممکن است به بازیابی واژه یا سازمان‌دهی روایت مربوط باشد. لکنت الگوهای خاصی از ناروانی گفتار، مانند تکرار صدا یا هجا، کشیده‌گویی و گیرهای گفتاری دارد.
بنابراین، ناتوانی در تعریف یک خاطره به‌تنهایی برای تشخیص علت لکنت و قفل کردن زبان کودک کافی نیست. اگر ناروانی‌ها تکرار می‌شوند یا کودک هنگام حرف زدن ناراحت است، با آسیب‌شناس گفتار و زبان مشورت کنید.
از چه سنی کودک باید بتواند اتفاقات روزمره را تعریف کند؟
رشد مهارت روایتگری در کودکان تدریجی است. کودکان ابتدا درباره اتفاقات ساده با چند کلمه یا جمله کوتاه صحبت می‌کنند و به‌مرور می‌توانند رویدادها را با ترتیب زمانی و جزئیات بیشتری توضیح دهند. بنابراین، نباید انتظار داشته باشیم همه کودکان در یک سن مشخص، روایت‌هایی با کیفیت یکسان داشته باشند. میزان رشد زبان و توانایی‌های شناختی کودک نیز در این روند مؤثر است.
آیا بازی با تصاویر و کارت‌های داستان‌گویی می‌تواند به تقویت روایتگری کمک کند؟
بله. تصاویر متوالی به کودک کمک می‌کنند اتفاقات را به ترتیب مشاهده کند، رابطه میان آن‌ها را تشخیص دهد و برای توضیح هر تصویر از جمله‌های مناسب استفاده کند. بهتر است تمرین با دو یا سه تصویر ساده شروع شود و به‌تدریج تعداد مراحل افزایش پیدا کند. همراهی والد یا مربی و گفت‌وگو درباره تصاویر نیز اهمیت زیادی دارد.
اگر کودک کلمات را می‌داند اما نمی‌تواند جمله یا داستان بسازد، چه کاری باید انجام دهیم؟
دانستن واژه‌ها به‌تنهایی برای جمله‌سازی و داستان‌گویی کافی نیست. کودک باید بتواند واژه‌ها را از نظر دستوری کنار هم قرار دهد و ارتباط میان اتفاقات را توضیح دهد. بهتر است با جمله‌های کوتاه، کتاب‌خوانی تعاملی، توصیف تصاویر و تمرین روایت اتفاقات روزمره شروع کنید. اگر این دشواری مداوم است یا بر ارتباط کودک تأثیر می‌گذارد، ارزیابی توسط آسیب‌شناس گفتار و زبان توصیه می‌شود.
چه زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیریم؟
کودکان در یک سن لزوماً روایت‌هایی هم‌طول و هم‌ساختار نمی‌سازند. اما اگر کودک در موقعیت‌های مختلف برای فهم پرسش‌ها، بیان خواسته‌ها، جمله‌سازی یا بازگویی اتفاقات مشکل مداوم دارد و این دشواری می‌تواند با تأخیر زبان و گفتار همراه باشد یا بر ارتباط با همسالان و حضور در مهد و مدرسه اثر بگذارد، با آسیب‌شناس گفتار و زبان مشورت کنید. از دست دادن مهارتی که قبلاً وجود داشته نیز نیازمند پیگیری پزشکی است.
برای تقویت مهارت‌های زبانی کودک از چه کتاب‌هایی استفاده کنیم؟
هر کودک در مسیر رشد زبان، به تمرین‌های متناسب با سطح توانایی خود نیاز دارد. گاهی کودک هنوز واژه‌های زیادی بیان نمی‌کند، گاهی کلمات را می‌داند اما نمی‌تواند جمله بسازد و گاهی با وجود جمله‌سازی مناسب، در تعریف کردن داستان و پرسیدن سؤال مشکل دارد.
انتخاب ابزار آموزشی متناسب با این نیازها می‌تواند به والدین و مربیان کمک کند تمرین‌های هدفمندتری داشته باشند.
اگر کودک شما هنوز کلمات معنادار را بیان نمی‌کند
برای تمرین واژه‌های اولیه و آشنایی کودک با نام اشیا و مفاهیم روزمره، این منابع تصویری را بررسی کنید:
اگر کودک شما کلمات را می‌گوید اما جمله نمی‌سازد
برای کمک به ترکیب کلمات، یادگیری ساختار جمله و استفاده از فعل‌ها، این ابزارها می‌توانند کاربردی باشند:
اگر کودک شما نمی‌تواند داستان تعریف کند یا اتفاقات را به ترتیب بازگو کند
برای تقویت توالی زمانی، ارتباط میان رویدادها و ساخت روایت‌های کوتاه، می‌توانید از داستان‌های تصویری و زنجیره‌ای استفاده کنید:
اگر کودک شما از کلمات پرسشی استفاده نمی‌کند
اگر کودک در ساختن سؤال یا استفاده از کلماتی مانند «چه کسی»، «کجا»، «چرا» و «چه زمانی» مشکل دارد، کتاب زیر می‌تواند برای تمرین تصویری این مهارت مورد استفاده قرار بگیرد:
جمع‌بندی: روایتگری با تمرین‌های کوچک رشد می‌کند
روایتگری حاصل همکاری زبان، حافظه، توجه و سازمان‌دهی ذهنی است. اگر کودک نمی‌تواند خاطره‌ای را منظم توضیح دهد، به جای برچسب زدن یا پرسش‌های پی‌درپی، به او فرصت بدهید، از تصویرها کمک بگیرید و روایت را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید.
مرتب کردن تصاویر، تعریف خاطره‌های روزمره و بازگویی داستان کتاب، تمرین‌هایی ساده و قابل اجرا هستند. کارت‌های روایتگری نهال و ابزارهای تصویری رشد زبان نیز می‌توانند در کنار تعامل والد و مربی، تمرین را هدفمندتر کنند. مهم‌تر از تعداد تمرین‌ها، تناسب آن‌ها با توانایی فعلی کودک است.
نظر خود را بنویسید